است . از اينجا استنباط توان كرد ، مزيتى كه ايرانيان را در جلدى و چابكى و شايستگى در اعمال يدى و هوش و ذكاوت و سرعت انتقال ، بر عثمانيان است . چنانچه در اول نظر بر اروپاييان مكشوف مىگردد ، تمامى [ اين خلقيات ] از خوبى لباس آنها و بدى لباس عثمانيان است . لباس عثمانيان به جهت سنگينى و گشادى و وسعت ، مانع از سرعت و حركت آنها مىشود و كم‌كم شخص را به تنبلى و كسالت و بطالت وامىدارد . رفته‌رفته بطالت عادى شده ، فتورى در همهء اعمال دست مىدهد . بر خلاف [ آن ] ، البسهء ايرانيان سبب جلدى و چابكى مىشود ، زيرا به محض تصوّر حركتى و خيال عملى ، شخص مىتواند بدون مانع فورا اجرا كند ، و فتورى بر طبيعت عارض نمىشود . خودمان تجربه كرديم وقتى كه ملبس به لباس عثمانيان بوديم ، ديديم كه ميل به هيچ كارى و حركتى نمىكرديم ، زيرا زحمتى از حركت دست و پا داشتيم . به اين واسطه كم‌كم مانند آنها تنبلى و رخوت و كسالت ما را فرامىگرفت . گويا چهار سال كفايت مىكرد تا بالكليه كسالت جسمانى سرايت به قوا كند ، [ و بتدريج ] جهل و نادانى نيز بر ما غالب شد . بر خلاف [ آن ] ، چون ملبس شديم به لباس ايرانيان - كه بهتر از البسهء اروپاييان است - اعانت بر حركت و چابكى بود ، و در خود ، آثار خوب مشاهده كرديم و هيچ از اعمال قوى جسمانى و روحانى مانعى نداشتيم . حال مىتوانيم ذكر كنيم حالات اهالى فرنگستان را كه در بلاد عثمانى بر آنها وارد مىشود . چون بهر خوش آمدن زنان خود ، يا گرفتن عادت ، لباس اروپايى را از بر كنده ، لباس عثمانيان پوشند ، كم‌كم چنان كه خود ندانند ، از اعمال و حركت جسمانى بمانند ، و اعضاى خود را نتوانند به‌كار برند . چون به تنبلى عادت نمايند ، قواى روحانى نيز ضعيف شده و همهء كارهاى خود را به عهدهء ديگران گذارند و ضررهاى كلى بر آنها ، از هر جهت وارد آيد . پس معلوم مىشود كه لباس را تصرف سختى در طبيعت انسانى بود ، و مردم نمىتوانستند لباسى بيش از قوانين ملت و آب و هواى مملكتى ، به‌كار برند . عثمانيان ، در مصر و شام و آسياى صغير و در يونان و همه‌جا كه خود را در اين البسهء فراخ و سنگين مىپيچند ، به سختى تمام مىتوانند دست و پا و زبان و چشم خود را حركت دهند . همين شخص در همين مملكت چون لباس خفيف و چالاك پوشد ، در اعمال و افعال ، لايق و قابل شود و همه كار كند و حساب هر عملى در وى باشد . پتر كبير كه لباس روسيه را عوض كرد ، به ملت خود بيشتر از آنكه قوانين جديدى بجاى گذاشت ، خدمت كرد . عادتا عثمانيان بر خود تزيينات قيمتى و جواهرات ببندند . ايرانيان بر خلاف [ آن ] در اين